गो गोवा

गोव्याला पोर्तुगीजांच्या जोखडातून स्वातंत्र्य मिळण्याच्या घटनेला १९ डिसेंबरला ५० वर्ष झाली. एक पर्यटन केंद म्ह
णून सगळं जग गोव्याकडं पाहतंय. या निमित्ताने गोव्याच्या पर्यटनस्थळांवर टाकलेला दृष्टिक्षेप! ...... गोवा म्हटलं की डोळ्यासमोर उभे राहतात ते सुंदर समुदकिनारे, प्रशस्त आणि कलाकुसरीने सजलेली मंदिरं आणि चचेर्स, किल्ले आणि अभयारण्यं, मांडवीची खाडी आणि त्यांच्या काठी वसलेलं पाणजी शहर आणि बरंच काही. गोव्याच्या पर्यटनाला सुरुवात होते ती त्याच्या राजधानी पणजीपासून! पणजीवर लॅटिन संस्कृतीची वळणं आहेत. असं म्हणतात की पणजीचा चेहरा अगदी तिच्या आईसारखा म्हणजे पोर्तुगालसारखा आहे. पणजीत प्रेक्षणीय स्थळं भरपूर! गेव्याला जर तुमची धावती भेट असेल आणि तुम्हाला गोवा समजून घ्यायचाय तर तुमच्या मदतीला येतं ते पणजी संग्रहालय. हे संग्रहालय गोव्याच्या जवळपास सर्वच अंगांवर प्रकाश टाकतं. त्याचबरोबर गोवा मुक्तिसंग्रामातील हुतात्म्यांचं स्मारक, सचिवालय, काबोराज निवास, पोर्तुगीजकालीन गॉशपर दि अॅश किल्ला, कला अकादमी, जिच्यावरून संपूर्ण पणजी आणि मांडवी खाडी दृष्टीपथात येते ती अल्तिनो टेकडी, मिरामारसारखा शांततेचा अनुभव देणारा समुदकिनारा असं बरंच काही पाहण्यासारखं आहे. पणजी पाठोपाठ फोंडा, मडगाव, वास्को द गामा, म्हापसा ही शहरंही पाहण्यासारखी. प्रत्येकाचं वैशिष्ट्य वेगळं. इतिहास वेगळा. गोव्याचं सर्वात आकषिर्त करणारं वैशिष्ट्य म्हणजे तिथले स्वच्छ आणि सुंदर समुदकिनारे! काहीसे अवखळ काही शांत, काही खडकाळ. प्रत्येकाला निसर्गाने दिलेलं रूप वेगळंच. त्यामुळेच गोव्याते समुदकिनारे परदेशी आणि देशी अशा दोन्ही पर्यटकांनी कामच गजबजलेले असतात. कलंगुट, कोलवा, मिरामार, अंजुना, वाघातोर, बोगमालो, बागा, डोना पावला असे 'एक से एक' समुदकिनारे गोव्याची शान आहेत आणि (त्यांना अनुभवणे) तिथलं वातावरण खरोखरचं एक वेगळी अनुभूती देऊन जातं. गोवा पर्यटकांना आपल्या सांस्कृतिकतेचं दर्शन घडवतो ते तिथल्या मंदिर आणि चचेर्समधून! असं म्हणतात की गोमंतक भूमी परशुरामानं वसवली. त्यावेळी परशुरामाने यज्ञासाठी त्रिहोत्रपुराहून सारस्वत ब्राम्हणांची ६४ कुळं गोमंतकात वसवली त्यावेळी त्यांचे देवही परशुरामाने त्यांची पुन:प्रतिष्ठापना केली ती गोमंतकात. तिच दैवतं म्हणजे आजची गोव्यातली प्रसिद्ध मंदिरं! मंगेश, शांतादुर्गा, महालक्ष्मी, नागेशी, रामनाथ, शिवाजी महाराजांनी बांधलेलं श्री सप्तकोटीश्वराचं देवालय अशी कलाकुसरीनं नटलेली मंदिरं आहेत. गोव्यातल्या मंदिरांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचं वैशिष्ट्यपूर्ण बांधकाम, प्रशस्त आवार, मंदिरांच्या समोर असलेली वैशिष्ट्यपूर्ण दीपमाळ, देवालयासमोर असलेली प्रशस्त तळी आणि तिथे साजरे केले जाणारे उत्सव मांगल्याने भारून टाकलेले आणि तितकेच अभ्यासपूर्ण. गोव्याच्या सांस्कृतिकतेचं दुसरं महत्त्वाचं अंग म्हणजे चचेर्स. गोव्यात इ. स. १५०० च्या आसपास वास्को-द-गामा या पोर्तुगीज खलाशाने पाय ठेवला आणि गोव्यात ख्रिस्तपर्वाला सुरुवात झाली. गोव्यात बाँझिझस बॅझिलिका म्हणजेच सेंट झेवियर्स चर्च, सेंट फ्रान्सिस असिसि चर्च, सी कॅथेड्रेल चर्च, अवर लेडी ऑफ रोझरी आणि मोठ्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण घंटेमुळे आणि उंचावर असलेलं अल्तिनो टेकडंवरचं चर्च अशी काही वैशिष्ट्यपूर्ण चचेर्स प्रसिद्ध आहेत. त्यातलं सर्वांचं लक्ष वेधून घेणारं चर्च म्हणजे बाँझिझस बॅझिलिका म्हणजेच सेंट झेवियर्स चर्च. या चर्चचं संपूण बांधकाम जांभा दगडातलं आहे आणि सेंट झेवियर्सच्या जवळ जवळ चारशे वषेर् जतन करून ठेवलेल्या देहांमुळे हे चर्च प्रसिद्ध आहे. सेंट झेवियर्स नावाचे महान संत होऊन गेले. त्यांचे धर्मप्रसाराचे मुख्य कार्यक्षेत्र गोवा होतं पण ते धर्मप्रसारासाठी फिरत असताना चीनमध्ये त्यांचं निधन झ्घलं. त्यांच्या गोवन भाविकांना त्यांचा देह आपल्याच शहरात राहावा, असं वाटलं. त्यामुळे प्रथम चिनी बेटावर पुरलेलं त्यांचं प्रेत काढून ते ओल्ड गोवा इथं आणण्यात आलं. आजही ते प्रेत इथं जतन करण्यात आलंय आणि दर दहा वर्षांनी ते दर्शनासाठी बाहेर काढलं जातं या सणास 'फेस्ता' म्हणतात. मंदिर, चचेर्सप्रमाणे गोव्याला किल्ल्यांचाही वारसा लाभलाय. महाराष्ट्र-गोवा सीमेवरचा तेरेखोल किल्ला, आग्वाद, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पराक्रमाने पावन झालेला दुर्भाट हे किल्ले प्रसिद्ध आहेत. गोव्यावर निसर्गाचा वरदहस्त आहे. त्यामुळे सर्वत्र हिरवाई दिसते. भगवान महावीर, बोंडला, खोतीगाव ही वन्यजीव अभयारण्यं निसर्गप्रेमींसाठी जणू नंदवनच. पणजीच्या जवळ असणाऱ्या चोराव बेटावरचं डॉ सलीम अली पक्षी अभयारण्यही पर्यटकांचं आकर्षण आहे. पु. ल. देशपांडेंच्या 'तुम्हाला कोण व्हायचंय मुंबईकर, पुणेकर की नागपूरकर?' लेखात 'वडाभाताचा मजा काही औरच आहे' वगैरे सांगणाऱ्या नागपूरकरांना पु.ल. म्हणतात, 'पदार्थांचा जास्त तपशील देऊ नका, एखादा गोवेकर बांगड्यांचे पन्नास प्रकार सांगेल आणि तुमच्या वडाभातापुढे तुम्हाला जाता यायचं नाही', ही उक्ती खरोखरच गोव्याच्या खवय्येगिरीत सार्थ ठरते. गोव्याचं मुख्य अन्न भात आणि मासे. त्यातले प्रकार खरोखरच जीभेचे चोचलं पुरवतात. त्यातही हॉटेलपेक्षा घरगुती गोवन जेवणाचा आस्वाद घेण्याची मजा काही औरच. गोव्याचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे बाजेर्तून प्रवास. मांडवी ही गोव्याची मुख्य नदी आणि अशा या नदीतून प्रवास करणे एक वेगळीच मजा असते. दोन्ही काठांवर उतरत्या छपरांची घरं आणि आपल्याकडे डोकावून पहाणारी नारळीची झाडं! मांडवी गोव्याचं एक वेगळंच अंतरंग दाखवून जाते.

उपाशी ड्रीम डेस्टिनेशन

>
जगात एक अब्जाहून जास्त लोक उपाशी आहेत. दर पाच सेकंदांनी एक मूल भुकेमुळे हे जग सोडून जातं. भुकेच्या या फेऱ्यात
तिसऱ्या जगातले देश आहेतच, पण असंख्य भारतीयांना आपलं 'ड्रीम डेस्टिनेशन' वाटणारी अमेरिकाही आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अलीकडेच झालेल्या अन्नसुरक्षा परिषदेत ही आकडेवारी समोर आली. तिला आधार अमेरिकेच्या शेतीखात्यानं केलेल्या पाहणी अहवालाचा आहे. या अहवालानुसार अमेरिकेतील पाच कोटींहून अधिक लोक रोज उपाशी किंवा अर्धपोटी झोपी जातात.

या अहवालानं अमेरिकन सरकारची झोप मात्र उडाली आहे. वाढती बेकारी, अत्यंत कमी पगाराची कामं यामुळं दर सहा माणसांमागं एकाला पुरेसं अन्नधान्य विकत घेणं मुश्कील झालं आहे. 'हा आकडा म्हणजे सावधानतेचा इशारा आहे... देशातल्या अन्नसुरक्षेबाबत, भरणपोषणा-बाबत आणि वाढत्या भुकेबाबत सावध करणारा इशारा...!' असे उद्गार अमेरिकेचे शेती सचिव टॉम विल्सॅक यांना काढावे लागले यातच सर्व आलं. हा पाहणी अहवाल २०१०मध्ये पूर्ण स्वरूपात प्रकाशित होईल. तोपर्यंत भुकेल्या लोकांचा आकडा आणखी भयावह झालेला असेल, अशी भीतीही विल्सॅक यांनी व्यक्त केली आहे. या अहवालानुसार सुमारे पावणेसात कोटी लोकांना नियमित आणि पुरेसं खायला मिळत नसल्यानं ते 'निकृष्ट अन्नसुरक्षा' लाभलेल्या वर्गवारीत मोडतात. त्यांच्यापैकी ९६ टक्के लोकांची अवस्था अशी की, त्यांनी एक वेळचं खाणं आणलं तर दुसऱ्या वेळचं आणेपर्यंत त्यांच्याकडले पैसे संपलेले असतात. यांपैकी कुणालाही संतुलित आहार वगैरे पाहायलाही मिळत नाही. गेले वर्षभर हीच अवस्था या लोकांच्या वाट्याला आलेली असली, तरी गेल्या तीन-चार महिन्यांत तिची तीव्रता वाढली आहे. या पावणेसात कोटी लोकांपैकी निम्म्या लोकांचं वजन घटलेलं आहे. अशा घरांतल्या अर्धपोटी मुलांची संख्या आहे १ कोटी ७ लाख. घरात असेल नसेल ते मुलांना खाऊ घालून आईवडील उपाशी राहिले तरी तीव्र भुकेशी सामना करावा लागणाऱ्या मुलांची संख्या एक कोटीच्या खाली जात नाही.

आणखी काही कोटी अमेरिकन इतके गरीब आहेत की, सरकारकडून त्यांना 'फूड स्टँप्स' तरी मिळतात किंवा 'फीडिंग अमेरिका'सारख्या फूड बँकांकडून अन्न मिळतं! त्यामुळे त्यांचा उपास टळलाय. वेस्ट व्हजिर्नियासारख्या राज्यांत तर दर सहामागं एकाला फूड स्टँपवरच जगावं लागतंय. आपल्या २०० फूड बँकांमार्फत अडीच कोटी अमेरिकनांना अन्नपुरवठा करणाऱ्या 'फीडिंग अमेरिका'चे प्रमुख विकी एस्कारा यांना ही स्थिती आणखी बिघडत जाण्याची चिन्हं दिसत आहेत. त्यांच्या मते हे आकडे २००८चे आहेत आणि गेल्या वर्षभरात परिस्थिती इतकी खालावलीय की ते आता नक्कीच वाढलेले असतील. फीडिंग अमेरिकाकडे आजवरच्या इतिहासात नव्हती इतकी 'इमर्जन्सी फूड'ची मागणी दिवसागणिक वाढलीय. गेल्या वर्षभरात या बँकांना आपल्या साठ्यांत ५० टक्क्यांहून अधिक वाढ करावी लागलीय. या स्थितीत अधिकाधिक लोकांना फूड स्टँप देण्याचा निर्णय ओबामा सरकारला घ्यावा लागलाय.

अमेरिकेत गेल्या वर्षापासून असलेली मंदी या भुकेमागं आहे हे खरं आहे; पण गोऱ्यांची बहुसंख्या असलेल्या उत्तरेच्या तुलनेत दक्षिणेकडील मिसिसिपी, टेक्सास व अर्कान्सास ही राज्यं भुकेच्या फेऱ्यांत वाईट पद्धतीनं सापडली आहेत. उपाशी, अर्धपोटी असलेल्यांत कृष्णवणीर्य आणि हिस्पॅनिक नागरिकांची टक्केवारी निम्म्याहून अधिक आहे... अमेरिकेतल्या या वास्तवात आणि आपल्या वास्तवात काही साम्य आहे, असं नाही वाटत तुम्हाला?